DÖVİZ PİYASASI

 

             Yabancı ülkelerin paralarına genel bir terim olarak “döviz” denir.Döviz piyasaları da yabancı paraların alınıp satıldığı yada bir ulusal paranın başka bir paraya dönüştürülmesine olanak veren kurumsal yapılardır.

 

             Eğer dünyada tek bir para birimi kullanılmakta olsaydı döviz piyasalarına da gerek kalmazdı.Oysa her ülke siyasal egemenliğinin sonucu olarak farklı bir para birimine sahiptir.Yabancı paralar nakit biçiminde olabileceği gibi banka havaleleri, ödeme emirleri, döviz poliçeleri, mevduat sertifikaları, seyahat çekleri vs. biçiminde de olabilirler.Ülkemizde doğrudan nakit şeklinde olanlara “efektif” , nakde dönüştürülebilen araçlar şeklinde olanlara ise “döviz” denmektedir.

 

             1-PİYASANIN İŞLEVLERİ

 

             Bu piyasaların temel fonksiyonu uluslar arası ticaret ve sermaye akımlarının gerçekleştirilmesidir.Denebilirki, döviz piyasaları olmasaydı uluslar arası finans da olmazdı.Bugün dünyadaki en büyük mali piyasalar döviz piyasalarıdır.

 

             Döviz piyasalarının, diğer mal ve hizmet piyasalarından bazı temel farkları vardır.Bunlar daha çok farklı ulusal paraların birbirine dönüşümünü sağlayan bir örgüt veya kurumsal yapı niteliğindedir.Bu piyasada da döviz arz eden satıcılar, döviz talep eden alıcılar ve aracı kurumlar vardır.

 

             Döviz piyasalarının temel aracı kurumları ticari bankalardır.Hemen hemen tüm büyük bankalar müşterilerine döviz alım ve satım hizmeti sunarlar.Bankaların genellikle döviz işlemleri yapmak üzere kurulmuş özel servisleri (kambiyo departmanları) vardır.Belirtmek gerekir ki , döviz kurunu belirlemek, iç ve dış piyasa gelişmelerini izlemek, eksik veya fazla pozisyonlarını denkleştirmek için öteki banka ve mali kurumlarla ilişki kurmak, normal olarak bir banka şubesindeki kambiyo servisinin görevleri arasında değildir.      Bu tür faaliyetler o bankanın ana merkezi veya bölge temsilciliğindeki “dealer” leri tarafından yürütülür.

 

             Döviz piyasasının aracı kurumları arasında yer alan, banka dışı mali kurumlar da bulunmaktadır.Bunlar döviz ticareti ile uğraşan şirketler veya gerçek kişilerdir.

 

             2-DÖVİZ PİYASASININ BAŞLICA ÖZELLİKLERİ

 

a)Döviz piyasaları alıcı ve satıcıların karşılaştıkları piyasalar değildir: Bu piyasalarda örneğin mal piyasalarından farklı olarak alıcı ve satıcılar genellikle hiç yüz yüze gelmezler.Çünkü alıcı ve satıcılar işlemleri birbiriyle değil aracı durumundaki banka, banka dışı mali kuruluşlar yada gerçek kişilerle yaparlar.

 

b)Döviz piyasaları belirli bir borsa biçiminde örgütlenmiş piyasalar değillerdir: Döviz işlemleri menkul kıymetler borsasında olduğu gibi belirli bir bina ve örgütsel yapıya sahip borsalarda yapılmaz.Döviz piyasası örgütlenmemiş bir piyasadır.

 

c)Döviz piyasaları evrensel nitelikteki piyasalardır: Dünyanın neresinde bulunursanız bulunun, döviz işlemi yapan bankalar ve öteki mali kurumların dealer veya brokerları  faks, teleks, telefon ve internet ağıyla birbirine bağlanmış durumdadırlar.

 

d)Dünya yüzünde döviz piyasası hiç kapanmayan bir piyasadır: Kıtalar arası saat farkları nedeniyle 24 saat içerisinde dünyadaki döviz piyasalarından hiç değilse birisi açıktır.Döviz piyasalarının 24 saat boyunca açık olmasının önemi; diğer piyasalar kapalı iken açık olan yerel piyasada ortaya çıkan bir gelişmenin tüm öteki piyasaları da etkilemesidir.

 

e)Döviz piyasaları tam rekabet piyasalarına oldukça yakın piyasalardır: Eğer piyasalara hükümet müdahalelerinin minimum düzeyde olduğu varsayılırsa, döviz piyasaları tam rekabet piyasalarının koşullarına büyük ölçüde uygunluk gösterirler.Örneğin; alıcı ve satıcı çok sayıdadır, piyasa giriş ve çıkışları serbesttir, döviz homojen bir ekonomik varlıktır.

 

           3-DÖVİZ KURU

 

           Döviz kurunu bir ulusal para ile yabancı para arasındaki değişim oranı olarak tanımlayabiliriz.

 

           Döviz kurunun yabancı para birimi başına ulusal para miktarı olarak tanımlanmasına dolaysız kotasyon  yöntemi denilmektedir.Bu yönteme ayrıca Avrupa usulü de denir.Örn: 2.00TL/$ gibi.

 

           Döviz kuru, bir birim ulusal para karşılığı olan yabancı para miktarı biçiminde de ifade edilebilir.Buna da dolaylı kotasyon veya amerikan usulü adı verilmektedir.Yani yukardaki örneği ele alacak olursak 2,00TL/$ = 0,50 $/TL olur.

 

           Döviz kurları döviz alış kuru ve döviz satış kuru olarak ayrı ayrı belirlenir.Alış kuru, satış kurundan daha düşük olur ve aradaki fark işlem giderleriyle bankanın kârını kapsar.

 

          

          Kâr Marjı(yıllık yüzde)=x 100 Ps:Satış kuru Pa:Alış kuru

 

            1-Kur Marjını Etkileyen Faktörler

 

            Genellikle piyasada fazla alınıp satılan dövizlerde alım satım kurları arasındaki marj düşük,buna karşılık fazla işlem görmeyen dövizlerde yüksektir.İşlem hacmi arttıkça marjın azalması doğaldır çünkü, işlemlerde yapılan sabit giderler aynıdır.Diğer yandan döviz piyasalarında hızlı bir istikrarsızlık yaşandığı dönemlerde marj artar.Çünkü, banka aldığı ve sattığı dövizin yarattığı net değişmeyi karşı bir işlemle dengeleyebileceğinden emin değildir.

 

            Bir diğer nokta da, efektif kurlarda marjın dövize göre daha geniş olmasıdır.Yani, nakit yabancı paralar banka havalelerine göre banka tarafından daha düşük kurla satın alınır ve daha yüksek kurdan satılırlar.

 

            2-Dolar Kuru ve Çapraz Kur

 

            Dünyanın değişik yörelerinde döviz ticareti ile uğraşan bankalar ve öteki mali kurumlar döviz kurlarının belirlenmesinde genellikle Amerikan doları ile kendi ulusal paraları arasındaki değişim oranını esas alırlar.

 

            Kurların bu şekilde dolar cinsinden ifadesi, kur hesaplamaları açısından büyük kolaylık sağlar.Çünkü çeşitli ülkelerin döviz piyasalarındaki kurlar Amerikan doları ile kendi ulusal paraları arasındaki oran biçiminde ifade edilince buradan, dolar dışı iki farklı ulusal para arasındaki değişim oranı otomatik biçimde hesaplanabilir.Diyelim ki İstanbul  piyasasında geçerli kur 1$=2,50TL aynı anda Frankfurt piyasasındaki kur ise 1$=2,00DM olsun.O taktirde 1DM=1,25TL olması gerektiği sonucu çıkartılır.Bu şekilde ortak dolar paydasından hesaplanan kurlara çapraz kur adı verilir.

 

           4-DÖVİZ ARBİTRAJI

 

           Döviz,menkul değer,ticari mal veya üretim faktörü gibi bir ekonomik varlığın aynı andaki fiyat farklılıklarından kâr sağlamak üzere eş zamanlı olarak alınıp satılması biçimindeki işlemlere arbitraj adı verilir.

 

           Bu faaliyet aracının özelliği, bir risk üstlenmeden aynı andaki fiyat farklılıklarından yararlanmak düşüncesidir.Risksiz oluşu, arbitrajı spekülasyondan ayıran en önemli özelliktir.

 

           1-Yer Arbitrajı:İki Uçlu Arbitraj

 

           Döviz arbitrajı, bir ulusal paranın diğer bir ulusal para karşısındaki değişim oranının çeşitli piyasalarda aynı andaki farklılıklarından kaynaklanmış olabilir.Belirli bir anda New York ve İstanbul piyasalarında geçerli TL/$ kurları aşağıdaki gibi olsun:

 

İstanbul piyasası: 1$ : 2,10 TL   New York piyasası : 1$ : 2,25 TL

 

Görüldüğü gibi dolar o anda TL cinsinden İstanbul’da ucuz, New York’ta pahalı satılmaktadır.Bu fiyat farkından kâr sağlamak düşüncesi arbitrajcıyı derhal harekete geçirir.Bunun için, İstanbul piyasasında TL karşılığı dolar satın alacak ve bu dolarları New York piyasasında tekrar TL ye dönüştürecektir.Dolayısıyla dolar başına kazancı 0,15TL olacaktır.

 

            Piyasa veya yer farklılıklarından kaynaklanan bu arbitraj türüne yer arbitrajı adı verilir.Ayrıca iki farklı para ile ilgili olduğu için buna iki uçlu arbitraj da denebilir.

 

            2-Dolaysız ve Dolaylı Kur Farklılığına Bağlı Arbitraj:Üç Uçlu Arbitraj

 

            Arbitraj bazen piyasalar arasındaki fiyat farklarından değil, aynı piyasada bir ulusal paranın diğerine göre dolaysız kuru ile çapraz kuru arasındaki farklılıktan da kaynaklanmış olabilir.Bunu örnekle göstermek için yine alış ve satış kurlarının birbirine eşit olduğunu varsayalım.Bu amaçlar dolar,mark ve TL yi ele alalım ve bu paraların belirli bir anda New York , Frankfurt ve İstanbul piyasalarının üçünde de aşağıdaki fiyatlar üzerinden işlem görmekte olduklarını kabul edelim

 

1$=2,00DM  veya  1$=2,50TL

Ve 1DM=1,00TL

 

Her piyasada aynı kurlar geçerli olduğuna göre burada bir yer arbitrajından söz edilemez.Ancak yukarıdaki piyasa kurlarından DM’nin dolaysız TL kuru ile çapraz kuru arasında bir uyumsuzluk olduğu anlaşılmaktadır.Çünkü piyasadaki dolaysız TL/DM kuru 1TL/1DM iken çapraz kur 1,25TL/1DM dir.Dolayısıyla markın TL ye göre dolaysız kuru ile çapraz kuru arasında bulunan 0,25TL/DM ölçüsündeki fark arbitrajcıları harekete geçirir.

 

Arbitrajcının burada izleyeceği yol şöyledir:Elinde mark bulunan bir arbitrajcı bu marklarla dolar satın alır.Böylece 2DM karşılığında 1$ elde eder; sonra, bu dolarları TL ye dönüştürünce 2,50 TL sağlamış olur.Daha sonra TL lerle DM satın alır ve başladığı yere dönmüş olur.Bu işlemin sonunda DM başına 0,25 TL kâr elde etmiş olur

 

          3-Üç Uçlu Arbitrajı Grafikle Açıklama

 

          Bu grafikte ele alacağımız paralar TL, USD ve rus rublesi (RR) olsun..Burada yine alış ve satış kurları arasında bir farklılık bulunmadığı varsayılmaktadır.

 

Oval:  $                                                          

         

 

           

 

           

                                                 

 

 

 

 

                                        

 

Buna göre çapraz kurlar yöntemiyle 1TL nin karşılığı olan ruble miktarı şöyledir.

 

 olacaktır. Yani  veya 0,50 bulunur.

 

      

 

 

            4-Alış ve Satış Marjları ile Arbitraj

 

            Yukarıdaki örneklerde kolaylık sağlamak amacıyla alış ve satış marjlarının sıfır olduğunu varsaymıştık.Oysa gerçekte satış kuru alış kurundan daha yüksektir.Şimdi kur marjlarının yer aldığı bir modelde diğer işlem giderleri yine sıfır varsayılarak arbitraj olayına bakalım

 

            Yer arbitrajı ile ilgili örnekte alış ve satış kurlarının aşağıdaki gibi olduğunu varsayalım.Dolar karşısındaki birinci rakam alış ikinci rakam da satış fiyatını yansıtır.

 

               İstanbul Piyasası                                   New York Piyasası

               1$=2,10-2,20TL                                      1$=2,25-2,35TL

 

Bu durumda arbitrajın kârlı olup olmadığına karar verebilmek için işlemcinin bir piyasadaki döviz alış fiyatı ile diğer piyasadaki satış fiyatını karşılaştırması gerekir.Bu örnekte Türkiye’deki bir işlemci İstanbul piyasasındaki satış fiyatı olan 2,20 kurundan dolar satın alacaktır.Bu dolarları New York’ta alış fiyatı olan 2,25TL den satıp TL ye dönüştürebilir.Bunu yaptığında ise kârı dolar başına 0,05TL olur.

 

Tersine dolar sahibi olan bir arbitrajcı New York’taki alış fiyatı olan 2,25TL kurundan TL ye dönüştürür ve TL fonlarını İstanbul’da 2,20 satış fiyatından tekrar dolara çevirir ve 1 dolar karşılığı yine aynı miktar TL kâr sağlar.

 

Aynı şekilde üç uçlu arbitrajda da kur marjları hesaba katılarak doğrudan işlem görmeyen iki ulusal para arasındaki alış ve satış kurları belirlenebilir.Bunun için yine dolaysız TL/RR kurunu belirlemeye çalışalım.

 

         Doların TL ve RR kurları şöyle olsun:

         1$ : 2,10 – 2,20 TL

         1$ : 1,00 – 1,40 RR

 

Bu durumda elindeki TL fonları ile ruble alıcısı durumunda olan bir kimse, 1$:2,20 fiyatından dolar satın alacak ve bu dolarları 1$:1,00RR fiyatından rus parasına çevirecektir.Bu ise rublenin satış fiyatının en yüksek 2,20TL/1RR olması demektir.

 

Eğer işlemci elinde ruble bulunduran ve bunu TL’ye dönüştürmek isteyen bir kimse ise, yine benzer şekilde şöyle hareket eder: 1$:1,40RR satış fiyatından rubleleri dolara çevirtir, dolarları da 1$:2,10TL fiyatından TL ye dönüştürür.Böylece rublenin satış fiyatı en düşük 1,50TL/1RR olur.

 

           5-DÖVİZİN VADELİ TESLİM PİYASASI(FORWARD MARKET)

 

           Dövizin, ulusal para karşılığında, gelecekte belirli bir süre sonra teslim koşuluyla alım veya satımı için bugünden yapılan sözleşmelere vadeli döviz işlemi denir.Bu işlemlerin oluşturduğu piyasalara da vadeli piyasa denir.

 

           Vadeli sözleşmelerde vade, uygulanacak döviz kuru, döviz miktarı, ödeme ve teslimle ilgili yer, banka, hesap numarası, isim vs. gibi bilgiler yer alır.Vadeli işlemlerde uygulanan kurlara vadeli döviz kuru adı verilir.Bu kurlar genellikle anında teslim kurlarından farklıdır.Vadeli kurlar daha çok 30,60,90 ve 180 günlük sürelere kote edilirler.

 

           1-Vadeli Prim ve İskonto

 

           Eğer vadeli teslim kuru, anında teslim kurundan yüksekse aradaki farka vadeli döviz primi adı verilir.Tersine, vadeli kurun anında teslim kurundan düşük olması durumunda aradaki negatif farka da vadeli kur iskontosu denmektedir.Nihayet üçünü bir olasılık da her iki kurun birbirine eşit olmasıdır ki bu durumdan da kurların düz olması diye söz edilir.

 

          2-Vadeli Teslim İşlemleri ve Kur Riskinden Korunma

 

         Vadeli döviz piyasalarının en önemli fonksiyonu, ilerde yabancı para cinsinden bir ödemede bulunacak veya gelir elde edecek olanları kur değişmesinden doğacak risklere karşı korumasıdır.Çünkü vadeli piyasada yapılacak bir işlemle gelecekteki döviz kuru bugünden sabitlenmiş olur.Dolayısıyla işlemci sözleşme süresi içindeki kur değişmeleri ne olursa olsun bundan etkilenmez.

 

       

 

 

 

         3-Vadeli Kurların Yazılış Biçimleri

 

         Vadeli kurların gösterilmesinde geleneksel olarak iki ayrı uygulama vardır.Birincisi, kurların tam şekliyle yazılmasıdır.Örneğin doların TL cinsinden alış ve satış kurlarının sırasıyla 2,1520TL/$ ve 2,1575TL/$ biçiminde gösterilmesi gibi.

 

         İkincisi, swap yöntemidir ve burada vadeli kur, anında teslim fiyatına göre aradaki iskonto veya prim miktarı biçiminde ifade edilir.Vadeli kur tam şekliyle değil de swap olarak yazılırsa, anında kur ile birlikte ona eklenecek veya ondan çıkartılacak sayılar da gösterilir.Örneği, bir tarihte anında teslim kurları ile 1 aylık ve 3 aylık $/£ ve Can$/$ swap oranları aşağıdaki gibi olsun.

 

                              Spot Kur               1-aylık vadeli kur            3-aylık vadeli kur

 $/£                       1,6715-25                     80-78                                213-210

Can$/$                  1,1435-45                     27-31                                 83-88

 

Kurların yazılışında ilk fiyat daima yabancı paranın alış, ikinci fiyat da satış kurudur.Tabloda spot kurlarda alış fiyatı tam olarak yazılmış, satış fiyatında ise alış fiyatından farklı olan son iki rakam gösterilmiştir.Vadeli kurlarda ise önce gelen iki rakam anında teslim alış kuruna göre olan sapmayı, sonraki iki rakam da satış fiyatına göre olan sapmayı gösterir.

 

Tabloya göre, $/£ kurlarında alış rakamları satış rakamlarından büyüktür. (80>78 ve 213>210) Bu bize sterlinin vadeli piyasada dolar karşılığında iskontolu satıldığını ifade eder.Bu durumda tam şekliyle kuru bulabilmek için verilen alış-satış rakamlarını anında teslim kurundan çıkartmak gerekir.Bunun da nedeni açıktır: Alış rakamları satış rakamlarından yüksek olunca alış fiyatının satış fiyatından düşük olmasını sağlamanın tek yolu çıkarmaktır.

 

        $/£

  Alış Kuru

 Satış Kuru

   Alış-Satış Marjı 

   %      

Spot

1,6715

1,6725

0,0010

0,0598

1 aylık

1,6635

1,6647

0,0012

0,0721

3 aylık

1,6502

1,6515

0,0013

0,0788

 

Tersine, tabloda Can$/$ kurlarında alış rakamlarının alış rakamlarının satış rakamlarından daha küçük olduğu görülüyor.27<31 ve 83<88 Bu da bize Amerikan dolarının vadeli piyasada Kanada doları karşısında primli olduğunu ve tam şekliyle vadeli kuru elde etmek için bu rakamların anında kura eklenmesi gerektiğini ifade eder.

 

 

 

Can$/$

Alış

Satış

Alış-Satış Marjı

     %

Spot

1,1435

1,1445

0,0010

0,0875

1 aylık

1,1462

1,1476

0,0014

0,1221

3 aylık

1,1518

1,1533

0,0015

0,1302

 

Bu tablolardan da dikkati çekmiş olacağı gibi vadeli sözleşmelerde vade uzadıkça alım-satım marjı da büyümektedir.Bunun bir nedeni,uzun vadelerin kısa vadelerden daha riskli oluşuyla ilgilidir.Diğer bir neden de vadenin uzamasıyla piyasanın incelmesi, yani belli fiyattan sözleşme yapan bankanın karşı pozisyon almasının güçleşmesidir.

 

         4-Vadeli Piyasa Çapraz Kurları

 

         Vadeli piyasa çapraz kurları, spot piyasa çapraz kurları gibi hesaplanır.Bir örnek verelim.

 

         Diyelim ki, İstanbul piyasasında dolar ve sterlinin TL olarak kote edilen spot ve 90 gün vadeli teslim kurları aşağıdaki gibidir.

          TL/$

         TL/£

Spot              2,00

Spot            3,50

90 gün          2,50

90 gün         4,50

 

Örneğe göre spot piyasa dolar/sterlin çapraz kuru:

 

 olur.

 

90 gün vadeli piyasadaki dolar sterlin çapraz kuru ise:

 

($/£)90= bulunur.

 

Bu duruma göre, vadeli piyasadaki sterlinin dolar çapraz kuru, spot piyasadaki sterlinin dolar kuruna göre prim yapmaktadır.Bu prim oranı yıllık ve yüzde olarak aşağıdaki gibi hesaplanır.

 

Yıllık Yüzde Prim=